Doğan Cüceloğlu'nun Bir Sözü Üzerine: Sayın Doğan Cüceloğlu, sosyal medyada sizin adınıza paylaşılan şu söz dikkatimi çekti:

“Kıyaslamanın hiçbir eğitici tarafı yoktur. İnsan ancak kendisiyle kıyaslanmalıdır; diğer tüm kıyaslamalar zehirleyicidir.”

Bu sözün, özellikle çocukların ve öğrencilerin birbirleriyle karşılaştırılmasının doğurabileceği olumsuz sonuçlara ilişkin olduğunu anlıyorum. Çocukların yetenekleri, kişilikleri, öğrenme hızları ve gelişim özellikleri birbirinden farklıdır. Bir çocuğu başka bir çocukla karşılaştırmak, onda yetersizlik duygusu yaratabilir, özgüvenini zedeleyebilir ve gelişimini olumsuz etkileyebilir.

Ancak kıyaslamayı bütünüyle zararlı ve eğitici değeri olmayan bir yöntem olarak değerlendirmek doğru mudur?

Bence burada önemli bir kavram ayrımı yapmak gerekiyor.

Birincisi: İnsanları karşılaştırmak, ikincisi ise bilimsel ve toplumsal gelişme amacıyla karşılaştırma yapmak.

Bunlar birbirinden farklı iki yöntemdir.

İnsanların kişiliklerini, yeteneklerini ve başarılarını birbirleriyle karşılaştırarak değer biçmek doğru değildir. Ancak eğitimde, ekonomide, işletme yönetiminde, bilimde ve toplumsal araştırmalarda karşılaştırma vazgeçilmez bir yöntemdir.

Örneğin eğitim sistemlerini karşılaştırmadan hangi ülkelerin hangi alanlarda başarılı olduğunu nasıl anlayabiliriz? Öğrencilerin gelişimini değerlendirmeden eğitim politikalarının sonuçlarını nasıl ölçebiliriz? Ekonomik göstergeleri karşılaştırmadan bir ülkenin gelişmişlik düzeyini nasıl belirleyebiliriz?

Bilimsel araştırmalarda karşılaştırma, farklı koşulları, sonuçları ve değişkenleri incelememizi sağlar. Böylece benzerlikleri ve farklılıkları ortaya çıkarabilir, neden-sonuç ilişkilerini araştırabiliriz.

Kısacası kıyaslama, doğru yöntemle yapıldığında gelişmenin ve öğrenmenin önemli araçlarından biridir.

Kıyaslama ve bilimsel gelişme

İşletme yönetiminde kullanılan benchmarking kavramı, bunun somut örneklerinden biridir.

Benchmarking, bir işletmenin kendi çalışma yöntemlerini, süreçlerini ve performansını başarılı başka işletmelerle karşılaştırarak geliştirmesi anlamına gelir.

Bir işletmenin hizmet süresi altı saat olabilir. Ancak aynı sektördeki başarılı işletmeler dört saatte hizmet veriyorsa, bu farkın nedenlerini araştırmak gerekir. İşletme kendi eksiklerini görür, başarılı uygulamaları inceler ve gerekli değişiklikleri yapar.

Burada amaç başkalarını küçümsemek veya körü körüne taklit etmek değildir. Amaç, öğrenmek, gelişmek ve daha iyi sonuçlara ulaşmaktır.

Eğitimden ekonomiye, sağlıktan teknolojiye kadar pek çok alanda karşılaştırma yapılmadan gelişmenin ölçülmesi mümkün değildir.

Kişisel gelişim kitapları ve hazır reçeteler

İkinci olarak kişisel gelişim kitapları ve uzmanlarının yaklaşımını tartışmak istiyorum.

Kişisel gelişim alanında insanlara çoğu zaman hazır reçeteler sunuluyor. Herkes için geçerli olduğu ileri sürülen başarı formülleri, davranış kalıpları ve yaşam önerileri yayımlanıyor.

Oysa insanlar birbirinden farklıdır. Her insanın yetiştiği aile, aldığı eğitim, kültürü, deneyimleri, kişilik özellikleri ve yaşam koşulları farklıdır.

Bir insan için yararlı olan bir yöntem, başka bir insan için aynı sonucu vermeyebilir.

Bu nedenle kişisel gelişim çalışmalarının bilimsel araştırmalara, gözleme ve uygulamaya dayanması gerekir. Bilimsel temeli bulunmayan genellemelerle insanları belirli kalıplara sokmaya çalışmak doğru değildir.

İnsan öncelikle kendisini tanımalıdır. Ancak insan kendisini yalnızca kendi içine bakarak değil, çevresiyle kurduğu ilişkiler, yaşadığı deneyimler ve toplumsal koşullar aracılığıyla da tanır.

Bir başka önemli nokta da bilginin uygulamaya geçirilmesidir. Yüzmeyi kitap okuyarak öğrenemezsiniz; suya girmeniz ve yüzmeyi denemeniz gerekir. Uygulamaya dönüşmeyen bilgi, çoğu zaman teorik düzeyde kalır.

Bilimsel kuşkuculuk ve değişime açıklık

Üçüncü olarak bilimsel düşüncenin temel bir özelliğine dikkat çekmek istiyorum: Bilimsel kuşkuculuk.

Bilim, hiçbir düşünceyi yalnızca bir kişi söylediği için doğru kabul etmez. Her iddia sorgulanmalı, kanıtlarla desteklenmeli ve gerektiğinde yeniden değerlendirilmelidir.

Bilimi geliştiren de bu sorgulama ve karşılaştırma yöntemidir.

Bir düşünceyi mutlak doğru kabul etmek, onun farklı koşullarda geçerliliğini araştırmaktan vazgeçmek anlamına gelir. Oysa bilimsel düşünce, farklı görüşleri incelemeyi, karşılaştırmayı ve yeni kanıtlar karşısında sonuçlarını değiştirmeyi gerektirir.

Bu nedenle kıyaslamayı bütünüyle reddetmek, bilimsel yöntemin önemli bir aracını göz ardı etmek olur.

Elbette çocukları ve insanları birbirleriyle yarıştırmak başka, bilimsel verileri ve uygulamaları karşılaştırarak gelişme sağlamak başkadır.

Bu iki yaklaşımı birbirine karıştırmamak gerekir.

Sonuç:

Sayın Cüceloğlu, sizin insanın gelişimine, kendisini tanımasına ve eğitimde bireysel farklılıkların dikkate alınmasına verdiğiniz önemi biliyoruz.

Ancak bir düşüncenin geçerliliği, hangi alanda ve hangi koşullarda kullanıldığına göre değerlendirilmelidir.

Kıyaslama, insanları aşağılamak, yarıştırmak ve değersizleştirmek için kullanıldığında zarar verici olabilir. Buna karşılık bilimsel araştırmalarda, eğitim politikalarında ve ekonomik gelişmede doğru yöntemlerle kullanıldığında önemli bir öğrenme ve ilerleme aracıdır.

İnsanları birbirleriyle yarıştırmayalım; ancak düşünceleri, yöntemleri, uygulamaları ve sonuçları karşılaştırmaktan da vazgeçmeyelim.

Çünkü gelişmenin yolu sorgulamaktan, araştırmaktan, karşılaştırmaktan ve öğrenmekten geçer.