Bu bilgi bizi nereye götürür?
İlkokul ve ortaokulu memleketim Niğde'nin Darboğaz köyünde okuduktan sonra lise eğitimi için Adana'ya taşındık ve Borsa Lisesine kaydoldum. Okulun ilk günü edebiyat dersimiz vardı. Öğretmenimiz bizi tanımak amacıyla yoklama yapıyor, adını okuduğu her öğrenci ayağa kalkarak sorularını yanıtlıyordu. Listenin sonuna gelindiğinde adımı duymadığımı düşünerek heyecanla araya girdim:
— Hocam, benim adımı okumadınız.
Öğretmen, hafifçe kaşlarını çatarak sordu:
— Adın ne senin?
— Mehmet Ulusoy, dedim.
Yoklama defterini yeniden inceledi ve sınıfa dönerek:
— Sınıfta bir kişi eksik görünüyor ama onun adında bir de Rifat var. Bu sen misin? diye sordu.
— Evet hocam, o benim ikinci adım ama pek kullanmam, diye yanıt verdim.
Biraz kızgın bir tavırla:
— Adını bile bilmiyorsun! Ben okumuştum, otur yerine, dedi.
Memleketimde sade ve yalın bir "Mehmet" iken o gün başlayan ve bugüne kadar uzanan yolculukta kimliğim "Rifat" oluverdi.
Yıllar sonra Dostoyevski'nin Yeraltından Notlar adlı eserini okuduğumda, "Aşırı bilinç bir hastalıktır." cümlesi kulaklarımda uzun süre çınladı. Zaman zaman dost sohbetlerinde içimi çeke çeke dile getirdiğim, "Keşke köyden hiç çıkmasaydım da Mehmet olarak kalsaydım..." serzenişi, sanki tam da bu felsefi hakikatin bende bulduğu karşılıktı.
Mehmet; kırsalın doğallığını, kendiliğindenliğini ve bilgiden uzak, sade huzurunu simgelerken Rifat, bilincin, sorumluluğun ve sorgulamanın beraberinde getirdiği ağır yükün adıydı.
Bugün bizleri "Baby Boomer" kuşağı olarak dinozorlaştıran bakışların ötesinde, X, Y ve Z kuşaklarının içine düştüğü umursamazlık da yaşadıkları krizler de dönüp dolaşıp yine içimizi sızlatıyor. Nitekim günümüzde X kuşağının yaşadığı varoluşsal krizlerde, Y kuşağının tükenmişliğinde ve Z kuşağının absürt mizah ile nihilizm arasında gidip gelen dünyasında Dostoyevski'nin tespitleri birebir karşılık bulmaktadır. Bir zamanlar dar bir entelektüel çevreyi meşgul eden bu durum, günümüzde dijitalleşme ve kesintisiz bilgi bombardımanı nedeniyle kitlesel bir olguya dönüşmüştür.
Felsefi arka planına baktığımızda, "aşırı düşünme" sorununun bilinçli insanın her eyleminin altında bir neden arama zorunluluğundan ve bu nedenle bir türlü eyleme geçememesinden kaynaklandığını görürüz. Günümüz gençliği, tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar geniş bir bilgiye erişim olanağına sahiptir. Küresel krizler, ekonomik adaletsizlikler, iklim felaketleri ve psikolojik kuramlar hakkında yoğun bir farkındalık geliştirmişlerdir. Ancak bu durum, gençlerde bir "analiz felci"ne yol açmaktadır. Her şeyi bilmek, çoğu zaman eylemsizliği beraberinde getirmekte ve bireyi sürekli bir kaygı döngüsüne hapsetmektedir.
Dostoyevski'nin "Yeraltı Adamı", sürekli olarak dışarıdan nasıl göründüğünü hesaplar; başkalarının bakışlarında kendi zavallılığını ya da üstünlüğünü tartar. Kendi bilincinin labirentine hapsolmuştur. Bir bakıma, içindeki "Mehmet" ile sürekli savaşır.
Z kuşağı ise TikTok ve Instagram gibi sosyal medya platformlarında kendi varlığını adeta dışarıdan izleyen üçüncü bir göz geliştirmiştir. Gençler yalnızca bir anı yaşamakla kalmaz, aynı zamanda yaşadıkları anın içinde kendilerini bir içerik ya da nesne gibi dışarıdan seyrederler. Bu "çift katmanlı bilinç", Dostoyevski'nin sözünü ettiği yapaylığı ve ruhsal ıstırabı zirveye taşımakta; doğallığın ve kendiliğindenliğin yerini kurgulanmış bir bilince bırakmaktadır.
Bilinç, dünyadaki adaletsizlikleri ve hayatın her zaman rasyonel bir temele dayanmadığını fark ettiği anda acı üretmeye başlar. Cehalet konforlu bir mutluluk sunarken bilinç, yanılsamaları yıkar ve Rifat'ı fazlasıyla yorar.
Y kuşağı, "Çalışırsan başarırsın." mitinin çöküşünü bilinciyle deneyimleyerek derin bir hayal kırıklığı yaşarken Z kuşağı, bu anlamsızlığı daha baştan kabullenerek karamsarlığı, absürt mizahı ve ironiyi birer savunma mekanizması olarak benimsemiştir. Hayatın saçmalığının bu denli farkında olmak, modern nihilizmin temel görünümlerinden biridir.
Sonuç olarak günümüz dünyasında "aşırı bilinç", artık 19. yüzyılda olduğu gibi bireysel ve trajik bir entelektüel sığınak değildir. Algoritmalarla beslenen, her an tetikte olmayı gerektiren ve bu nedenle sürekli kaygı üreten kitlesel bir modern zaman hastalığına dönüşmüştür.
Ve unutmamak gerekir ki: Her kuşak, bir sonraki kuşağın dinozorudur.
