“Ben buradayım!” derken öyle sağlam bir duruş sergiledi ki onun bu sözünü her hatırlayışımda hep burada olacağına inanıyorum.
Yakmak için okuyacak, eleştirmek için ince eleyip sık dokuyacak, haksızlığa düşmemek için benimsediği felsefeye yaslanacak; yine de haksızlık etme ihtimalini göz önünde bulundurarak yazarlara iyimser tebessümler edecek.
Kitabından önce de vardı: Edebiyat dergilerinde, söyleşilerinde, dershanesinde... İnanıyorum ki eleştiri yazılarını yeni kitaplarında da bir araya getirecek. “İnsanlar az okuyor, yazanlar da az okuyor.” demeden, yazmaya ve eleştirmeye devam edecek.
Biz de az okuyanlar belki okur diye bir röportaj yapalım dedik. Güzel bir söyleşi gerçekleştirdik. Söylediklerini de hiç vakit kaybetmeden yazıya döktük. Haydi, okuyalım.
Samle, “Yaşamdan ne istiyor, yaşam ondan ne bekler?” diye bir soralım dedik. Hem tanımış oluruz. Anlattı:
Samle Çağla, edebiyatın mutfağında, kelimelerin arkasındaki görünmeyen mekanizmaları anlamaya ve anlatmaya çalışan bir edebiyat öğretmeni, araştırmacısı ve eleştirmenidir.
Yaşamdan ne istiyor? Kaotik, hızla tüketilen ve derinliğini kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya kalan modern dünyada kalıcı olanı, yani gerçek sanatı korumak istiyor. Metinlerin sadece okunup geçilen nesneler değil, insan ruhunu ve toplumu dönüştüren birer güç olduğunu hatırlatmayı amaçlıyor.
Yaşam ondan ne bekliyor? Yaşam, bir eleştirmen olarak ondan hakikatin ve estetiğin muhafızlığını yapmasını istiyor. Popüler kültürün gürültüsü arasında kaybolan nitelikli eserleri bulup çıkarmasını, edebiyat dünyasına nesnel ve keskin bir ayna tutmasını talep ediyor.
Eleştirmek kolay mı?
Biraz duruyor. Sanki bu durma anında hayatındaki eleştirilmelerini gözden geçirdi. Biraz etkilenmiş olacak ki masa üstündeki telefonuna baktı, çevirdi ve anlatmaya koyuldu. Konuşurken nerede virgül, nerede noktalama işareti var, bunu hissettiriyordu.
“Yaratıcı yazarlık (şiir, öykü, roman) kuşkusuz büyüleyici bir dünya. Ancak eleştirmenliği ben değil, o beni seçti. Yaratıcı yazarlığın tam karşısında duran bir ‘kolay yol’ ya da kaçış noktası değildir. Aksine, eleştirmenlik de bir inşa sürecidir; kurgusal bir dünya kurmak yerine, kurulmuş dünyaların mimarisini çözme sanatıdır.
Yazmayı değil, eleştirmenliği seçtim; çünkü bir eserin derinliklerindeki felsefi altyapıyı, dil işçiliğini ve yazarın bile bazen farkında olmadan metne bıraktığı izleri keşfetmek bana muazzam bir entelektüel haz veriyor. Eleştirmen, yaratıcı yazardan daha az değil, farklı bir biçimde üretir. Yazar bir dünya kurarken eleştirmen o dünyaya giden yolları temizler ve haritalandırır.”
Eserleri eleştirirken hangi felsefeden dayanak alıyorsunuz? Samle metafizikçi mi, materyalist mi?
Telefonunun yanındaki ders kitabının üzerindeki yazıya ilk kez okumak ister gibi bakıyor. Sonra kitabın arkasına saklanmış afacanlar gibi baktı, bakışlarını kaydırmadan baktı.
“Bir metne yaklaşırken kendimi katı kuralları olan tek bir kutuya hapsetmeyi doğru bulmuyorum. Ancak benim eleştiri metodum, ayakları yere basan, metnin üretildiği toplumsal, tarihsel ve sınıfsal koşulları gözeten materyalist (tarihsel/diyalektik) bir zeminden beslenir. Bir eserin dili, içeriği ve karakterleri gökten zembille inmez; o dönemin gerçekliğinden, insan ilişkilerinden ve çelişkilerinden doğar.
Bununla birlikte, insanın iç dünyasındaki o açıklanamayan karanlık noktaları, melankoliyi ve varoluşsal sancıları incelerken ruhsal/metafizik boyutun estetik yansımalarını da görmezden gelemem. Kısacası, yöntemim ve dayanağım rasyonel ve materyalisttir; ancak incelediğim nesne, insanın o gizemli ve derin iç dünyasıdır.”
Şöyle bir kanı var, dedim: “Eleştirmek kolaydır.” Hakikaten kolay mı?
“Toplumdaki o yaygın ‘Eleştirmek kolaydır, yıkmak basittir.’ algısı, alelade ‘Beğenmedim.’ demekle edebiyat eleştirisi yapmayı birbirine karıştırmaktan kaynaklanıyor. Gerçek anlamda eleştiri yapmak, yaratıcı yazarlıktan çok daha sancılı ve sorumluluk isteyen bir süreçtir.
Rastgele bir okur, ‘Bu kitabı sevmedim.’ diyebilir; bu kolaydır.
Bir eleştirmen ise bir eseri neden başarılı ya da başarısız bulduğunu dilbilimsel, sosyolojik ve felsefi argümanlarla kanıtlamak zorundadır.
Binlerce sayfalık teorik bilgiye, dünya edebiyatı külliyatına hâkim olmadan yapılan şey eleştiri değil, sadece kişisel yorumdur. Dolayısıyla hakiki eleştiri asla kolay değildir.”
Kolay olmadığı için sanırım ben de edebî eserleri eleştirmekten kaçınmışımdır. Kişiyi eleştirmekten de kaçınırım. Ama bir şeyi merak ediyordum, onu da sordum:
Eleştirmen azalırken yazan çoğalıyor. Objektif oldum mu diye bilgi sağlaması yapıyor musunuz? Sağlaması yapılmayan eleştiriler kolaydır, tıpkı iltifatlar gibi.
“Edebiyat dünyasının en büyük paradokslarından biri bu: Herkes yazıyor ama kimse derinlemesine incelemiyor. Eleştirmenliğin azaldığı bu dönemde omuzlarımdaki yükün farkındayım.
Bir metni eleştirdikten sonra odama çekilip ‘Acaba objektif olabildim mi?’ sorusunu kendime defalarca sorarım. Nesnelliği korumak için sıkı bir bilgi sağlaması (verifikasyon) yaparım. Yazarın şahsına olan duygularımdan, olumlu ya da olumsuz, tamamen sıyrılıp sadece önümdeki metne odaklanıyorum.
Eleştirimi kendi keyfî zevklerime göre mi yaptım, yoksa estetik ve edebî teorilerin süzgecinden mi geçirdim? Bunun sağlamasını yaparım.
Eleştirmen, cerrah titizliğiyle çalışmalıdır; neşteri yazarın etine değil, metnin dokusuna vurmalıdır.”
Eleştirdiğiniz kişi size hiç “Hadi gel, sen yaz!” dedi mi?
“Doğrudan bu kelimelerle olmasa da eleştirinin doğası gereği yazarlarda refleksif bir savunma mekanizması gelişebilir. ‘Madem bu kadar iyi biliyorsun, neden kendin bir roman yazmıyorsun?’ alt metni, eleştiri tarihinin en eski klişelerinden biridir.
Bu tür yaklaşımlara her zaman şu vizyonla bakarım: Bir futbol hakeminin harika maç yönetmesi için dünyanın en iyi futbolcusu olması gerekmez; kuralları, stratejiyi ve oyunu en iyi gören göz olması yeterlidir. Ben yazarın rakibi değil, onun metninin en dikkatli ve en dürüst aynasıyım.”
“Şu an kimin eseri üzerinde çalışıyorsunuz?”
“Şu sıralar, çağdaş Türk edebiyatının popüler kültür dalgasına kapılmadan, kıyıda köşede kalmış ama dili son derece güçlü kullanan genç öykücülerin metinleri üzerinde çalışıyorum. Özellikle metinler arasılık bağlamında, yerel motifleri modern anlatı teknikleriyle birleştiren yeni dönem eserlerin izini sürmekteyim. Amacım, Yazınsal Yansımalar çizgisini devam ettirerek edebiyatımıza kalıcı teorik katkılar sunmaya devam etmek.”
